A corrupción e a trampa da pobreza no Terceiro Mundo

Walden Bello  Foreign Policy In Focus.   O asunto da corrupción resoa nos países en desenvolvemento. Nas Filipinas, por exemplo, a consigna da coalición que verosímilmente gañará as eleccións presidenciais de 2010 é: "Sen funcionarios corruptos, non hai pobres".

Non é sorprendente que as institucións financeiras internacionais pondéreno. O Banco Mundial fixo da "boa gobernanza" un baluarte decisivo do seu traballo, ao momento de afirmar que o "énfase central posto polo Grupo do Banco Mundial na Gobernanza e as Medidas Anticorrupción (GAC, polas súas siglas en inglés) séguese do seu mandato para reducir a pobreza: un estado capaz e responsable crea oportunidades para os pobres, fornece mellores servizos e mellora os resultados do desenvolvemento".

Posto que erosiona a confianza no goberno, a corrupción merece, desde logo, condena, e os funcionarios corruptos han de ser perseguidos resueltamente. A corrupción debilita tamén os vínculos morais da sociedade civil nos que descansan as prácticas e os procesos democráticos. Pero, aínda que a investigación suxire que a corrupción garda certa relación coa pobreza, non é a causa principal da pobreza e do estancamento económico, diga o que queira a opinión común.

Os datos do Banco Mundial e de Transparency Intertantional mostran que Filipinas e China teñen o mesmo nivel de corrupción; con todo, China creceu a un 10,3% anual entre 1990 e 2000, mentres que as Filipinas creceron só un 3,3%. Ademais, como mostra un recente estudo de Shaomin Le e Judy Wu, "China non está soa; hai outros países que teñen, simultaneamente, altos niveis de corrupción e unha elevada taxa de crecemento".

Os límites dunha narrativa hegemónica

A narrativa da "corrupción-causante-de-pobreza" chegou a ser a tal punto hegemónica, que conseguido marxinar os asuntos propiamente políticos do discurso político. Esa narrativa apela á elite e á clase media, que dominan a conformación da opinión pública. É tamén unha linguaxe exenta de riscos, adecuado para a competición entre políticos profesionais. Os dirixentes políticos poden acusarse mutuamente de corrupción a efectos electorais, sen necesidade de acudir a un desestabilizador discurso de clase.

Con todo, esa narrativa da corrupción resulta cada vez menos atractiva para as clases pobres. A pesar da corrupción que marcou o seu reinado, Joseph Estrada está nun respectable terceiro posto na carreira presidencial filipina, cun sólido apoio entre moitas comunidades urbanas pobres. Pero talvez sexa Tailandia o país no que as clases baixas rexeiten máis resueltamente o discurso da corrupción, despregado polas elites e as clases medias radicadas en Bangkok para botar a Thaksin Shinawatra da presidencia do goberno en 2006.

Mentres estivo no poder, Thaksin serviuse sen rebozo do seu cargo para ampliar o seu imperio empresarial. Pero as masas rurais e as clases baixas urbanas "a base dos chamados "camisas vermellas"" ignoraron esa corrupción e loitan por devolver a súa coalición ao poder. Recordan o período de Thaksin (2001-2006) como unha idade de ouro. Tailandia recuperouse da crise financeira asiática logo de que Thaksin quitásese de encima ao FMI e de que o dirixente Thai promovese políticas expansivas con dimensión redistributiva, e señaladamente: unha asistencia sanitaria universal barata, un financiamento do desenvolvemento local por valor dun millón de baths para cada cidade e unha moratoria no servizo das débedas contraídas polos campesiños. Esas políticas cambiaron a mellor as súas vidas.

Os camisas vermellas de Thaksin levan probablemente razón no seu implícito xuízo de que as políticas prol-populares son máis decisivas que a corrupción cando do que se trata é de enfrontarse á pobreza. En efecto: en Tailanda e noutros sitios, uns impecables tecnócratas foron probablemente máis responsables do incremento da pobreza que os políticos máis corruptos. O discurso da "corrupción-causante-de-pobreza", iso non ofrece dúbida, é popular entre as elites e as institucións financeiras internacionais, porque serve de cortina de fume para ocultar as causas estruturais da pobreza, así como as erradas decisións políticas dos máis transparentes tecnócratas, que levan ao estancamento.

O caso filipino

O caso das Filipinas desde 1986 ilustra a maior capacidade explicativa da narrativa da "política-errada" respecto da narrativa da "corrupción-causante-de-pobreza". De acordo cunha narrativa a-histórica, a corrupción masiva sufocaría as promesas da república democrática post-Marcos. En cambio, a narrativa da política equivocada localiza as causas crave do subdesarrollo e da pobreza filipinos en acontecementos e procesos de todo punto históricos.

O complexo de políticas que empuxou ás Filipinas ao abismo económico nos últimos 30 anos pode reducirse a un palabro formidable: axuste estrutural. Tamén responde a nome de reestruturación neoliberal, e entraña a primacía da devolución da débeda, a xestión macroeconómica conservadora, uns xigantescos recortes do gasto público, a liberalización comercial e financeira, a privatización e a desregulación, así como a produción orientada á exportación. O axuste estrutural chegou ás Filipinas por cortesía do Banco Mundial, o FMI e a Organización Mundial de Comercio (OMC), pero os tecnócratas e os economistas locais fixérono seu, e difundiron a doutrina.

No persoal, Corazón Aquino foi unha muller honrada "en realidade, o epítome da incorruptibilidad", e a súa contribución ao restablecemento da democracia, indispensable. Pero a súa aceptación da esixencia do FMI de dar á devolución da débeda primacía sobre o desenvolvemento trouxo consigo unha década de estancamento e continuada pobreza. Os pagos de intereses en relación co gasto público total pasaron dun 7% en 1980 a un 28% en 1994. Os gastos de capital, por outra banda, caeron do 26% ao 16%. Posto que o Estado é o maior investidor nas Filipinas "en realidade, en calquera economía", a radical retirada dos gastos de capital contribúe a explicar a media de crecemento anual do PIB, estancado nun 1% nos 80 e nun 2,3% na primeira metade dos 90.

En cambio, os seus veciños do sueste asiático ignoraron as recomendacións do FMI. Puxeron límites ao servizo da débeda, e libráronse a grandes gastos públicos de capital en apoio do crecemento. Non é sorprendente que crecesen ao 6 e aínda ao 10 por cento entre 1985 e 1995, atraéndose investimentos masivos do Xapón, mentres os filipinos apenas crecían, gañándose a reputación de sr un mercado deprimido, repelente para os investidores.

Cando o sucesor de Aquino, Fidel Ramos, chegou ao poder en 1992, o núcleo programático dos seus tecnócratas era rebaixar os aranceis a un 0,5% e buscar o ingreso das Filipinas na OMC e a área de libre comercio do sueste asiático (AFTA), uns movementos pensados para facer irreversible a liberalización comercial. Un incremento das taxas de crecemento nos primeiros anos de Ramos acendeu algunhas esperanzas, pero os brotes verdes foron de curta vida. Outra política neoliberal, a liberalización financeira, destruíu esa incipiente promesa. A eliminación dos controis do comercio exterior e das restricións ao investimento especulativo atraeron miles de millóns de dólares entre 1993 e 1997. Pero iso significou tamén que, cando rendeu o pánico entre os investidores asiáticos estranxeiros no verán de 1997, a propia falta de control dos movementos de capitais facilitou a fuxida en estampida do país de miles de millóns de dólares nunhas cantas semanas. Esa fuga de capitais empuxou á economía á recesión e ao estancamento nos anos seguintes.

A administración do presidente que lle seguiu, Joseph Estrada, non reverteu ese curso, e baixo a presidencia de Gloria Macapagal Arroio, continuaron imperando as políticas neoliberais. Nos anos seguintes, o goberno filipino puxo por obra novas medidas de liberalización na fronte comercial, establecendo acordos de libre comercio con Xapón e China, a pesar da clara evidencia de que a liberalización do comercio estaba destruíndo os dous alicerces da economía filipina: a industria e a agricultura. A liberalización comercial radical desestabilizaba gravemente ao sector manufacturero filipino. Así, por exemplo, o número de empresas téxtiles e do sector da confección reduciuse drasticamente, pasando de 200 en 1970 a 10 nos últimos anos. Como admitiu un dos secretarios de finanzas de Arroio, "a liberalización comercial realízase de modo desigual, o que vai en desvantaxe nosa". Aínda especulando con que os consumidores poderían haberse beneficiado da liberalización arancelaria, recoñecía que "matou a moitas industrias locais".

No que fai á agricultura, a liberalización do comercio agrícola do país, logo da súa adhesión á OMC en 1995, transformou ás Filipinas, unha nación exportadora de alimentos, nunha país importador de alimentos no segundo lustro dos 90. Ese mesmo ano, o acordo de libre comercio con China (CAFTA), negociado pola administración Arroio, entrou en vigor, e a perspectiva de ver ás Filipinas invadidas polos baratos produtos chineses arrebatou aos campesiños filipinos toda esperanza na súa supervivencia.

Durante o reinado de Arroio, a xestión política macroeconómica orientada á devolución da débeda, que veu co axuste estrutural, deprimiu á economía. Cun 20-25 por cento do orzamento nacional destinado ao servizo da débeda "por mor da draconiana Lei de Créditos Automáticos", as finanzas públicas achábanse nun estado de déficit permanente e crecente, o que a administración tratou de resolver contraendo ulteriores débedas. En realidade, a administración Arroio contratou máis créditos que as tres administracións previas xuntas.

Cando o déficit adquiriu proporcións gargantuescas, o goberno negouse a declarar unha moratoria na devolución da débeda, ou a renegociar polo menos os termos da súa satisfacción, para facelos menos punitivos. Ao propio tempo, a administración non tivo vontade política bastante como para forzar aos ricos a cargar coa tarefa de reducir o déficit aumentando os impostos sobre os seus ingresos e mellorando a recadación fiscal. Baixo a presión do FMI, o goberno pasou esa carga aos pobres e á clase media, introducindo un incrementado imposto ao valor engadido (IVE) dun 12% sobre todas as vendas. Os establecementos comerciais pasaron ese imposto aos consumidores pobres e de clase media, forzándolles a reducir o seu consumo. O cal, entón, repercutiu nos pequenos comerciantes e nos empresarios en forma de beneficios reducidos, inducindo a moitos á quebra.

A camisa de forza da xestión macroeconómica conservadora, da liberalización comercial e financeira, así como dunha obediente política de devolución de débeda, impediu o crecemento significativo da economía. A resultas do cal, a porcentaxe de poboación que vive na miseria subiu dun 30% a un 33% entre 2003 e 2006, de acordo cos datos do Banco Mundial. Cara a 2006, había máis pobres nas Filipinas que en calquera outra época da historia do país.

Política e pobreza no Terceiro Mundo

A historia das Filipinas resulta paradigmática. Moitos países de América Latina, África e Asia viron discorrer procesos análogos. Desde a posición de vantaxe que lles daba a crise da débeda no Terceiro Mundo, o FMI e o Banco Mundial impuxeron nos anos 80 axustes estruturais a máis de 70 países en vías de desenvolvemento. Ao axuste dos 80 seguiu a liberalización do comercio nos 90, cando a OMC e, logo, os países ricos acosaron aos países en vías de desenvolvemento para asinar acordos de libre comercio.

Por mor desa liberalización do comercio, o que os países en vías de desenvolvemento gañaron nos 60 e nos 70 en termos de crecemento económico e de redución dos niveis de pobreza desapareceu nos 80 e nos 90. En practicamente todas as economías que se someteron a axustes estruturais, a liberalización do comercio levou por diante enormes fajas industriais, e os países que gozaban de excedentes no comercio agrícola convertéronse en países deficitarios. A comezos do milenio, o número de persoas que viven en situación de extrema pobreza creceu globalmente en 28 millóns respecto da década anterior. O número de pobres subiu en América Latina e no Caribe, na Europa central e oriental, nos Estados árabes e no África subsahariana. A redución do número de pobres no mundo deuse primordialmente en China nos países do este asiático que rexeitaron as políticas de axuste estrutural e a liberalización do comerció que as institucións multilaterais e os tecnócratas neoliberais locais impuxeron a outras economías en vías de desenvolvemento.

China e os países de nova e acelerada industrialización do leste e o sueste asiáticos, onde tivo lugar o groso da redución da pobreza que se rexistrou no mundo, estiveron marcados por altos graos de corrupción. A diferenza decisiva entre os seus logros e os dos países suxeitos ao axuste estrutural non foi a corrupción, senón a política económica.

A pesar dos seus efectos malignos na democracia e na sociedade civil, a corrupción non é a causa principal da pobreza. As cruzadas "antipobreza e anti corrupción" que tanto seducen ás clases medias e ao Banco Mundial non serven para enfrontarse ao desafío da pobreza. As malas políticas económicas son as que crean pobreza e a enquistan. A menos que "e ata que non" revertamos esas políticas de axuste estrutural, de liberalización do comercio e de xestión macroeconómica conservadora, non sairemos da trampa da pobreza.

Walden Bello é membro do Parlamento Filipino, presidente da Freedom from Debt Coalition e analista veterano no Focus on the Global South, radicado en Bangkok. É autor de The Food Wars.

Tradución para www.sinpermiso.info: Roc F. Nyerro