Caixas de Aforros: Privatización clientelar ou Banca Pública?

Izquierda Anticapitalista   

IA-. As caixas son desde o plano xurídico entidades sen ánimo de lucro e no seu goberno participan diferentes representantes de poderes públicos rexionais –concellos, deputacións provinciais, gobernos autonómicos)–, de axentes sociais e dos propios impositores –os depositantes que contan con dereitos políticos no seu goberno.

 

Caracterización das caixas de aforros

 
 

O sistema financeiro español ten coas caixas de aforros unha peculiaridade. Entre as 46 entidades que hai en España ocupan a metade do negocio bancario. E estas entidades contan con trazos diferenciais aos bancos porque nin teñen accionistas, nin reparten dividendos. Son desde o plano xurídico entidades sen ánimo de lucro e no seu goberno participan diferentes representantes de poderes públicos rexionais –concellos, deputacións provinciais, gobernos autonómicos)–, de axentes sociais e dos propios impositores –os depositantes que contan con dereitos políticos no seu goberno. Desde estes puntos de vista non son estritamente banca privada, aínda que, tanto polo seu modelo de xestión, como pola súa titularidade xurídica, tampouco o é pública, e comunmente referímonos a elas como banca semipública.

 
 

As caixas de aforros nas últimas décadas fortaleceron a súa presenza no sistema financeiro español até o punto de superar á banca privada, cunhas cotas de mercado máis amplas e cocientes de solvencia nalgunhas delas tan sólidos ou máis que na banca. IberCaja, A Caixa ou Caja Madrid son algunhas desas entidades con gran solidez económica e gran capacidade expansiva. Con todo, unha parte das caixas de aforros atópanse nunha situación fráxil dentro do sistema financeiro español, como foi o caso de Caixa Castilla-La Mancha, porque son as principais afectadas pola crise e, en particular, polo estoupido da burbulla inmobiliaria, á que contribuíron decididamente non só os mercados financeiros, a lei do chan do PP, senón tamén o modelo municipal español –dependente da obtención de ingresos a través da recualificación do chan– e de xeito instrumental e diferenciado as propias Caixas de Aforro.

 

Os bancos e as caixas incorreron nunha débeda exterior que se estima nun 75% do PIB español con vencimientos dao redor dun 20% para 2009 e 2011, e para enfrontalas as axudas públicas –en forma de concesión de avais e compra de "activos non tóxicos"– comportan un volume que só cobre a metade dos mesmos. No caso das caixas, a morosidade alcanzou cerca do 5%, algo por riba dos bancos, sobre todo pola insolvencia dos promotores de vivendas, por riba da falta de pagamento de hipotecados. Dito doutro xeito, se non flúe o crédito, nin hai confianza, é porque detrás da crise de liquidez escóndese unha crise de solvencia forte, pero en calquera caso menos acusada que noutros países da contorna. Debilidade que afecta a ambos os segmentos financeiros, pero algo máis a unha parte das caixas. Sobre todo nas entidades expostas á insolvencia do sector inmobiliario.

 

Está claro que no seu día, os favores, o clientelismo e un modelo dependente do ladrillo puxo en perigo as contas económicas dalgunhas Caixas de Aforros. Dun tempo para acó, a situación crítica destas levou un proceso de concentración importante para tratar de sobrevivir e, para outras, acadar volumes de activos que lles permitían dar un salto cualitativo na súa competencia coa banca privada. As caixas de aforro, no seu conxunto, con esta estratexia, supoñen o máis serio competidor do sistema financeiro privado, e, tamén un obxecto de desexo formidábel.

 

Unha mala xestión e un mal uso do capital financeiro

 

O modelo de xestión das caixas é semellante ao dos bancos, obter máximo excedente, mediante o negocio do financiamento, de xestionar o aforro para orientalo ao investimento, mediante o crédito, e gañar cartos nas marxes de intermediación e noutras fórmulas de ingreso. Algo realmente importante, máis aló dese negocio bancario en si, é contar coa "savia" do financiamento, e diversos grupos de presión tratan de obtela para os seus negocios privados, mediante a incidencia nos membros dos gobernos das caixas. Isto é, trátase de banca semipública, con xestión interna privada, pero os intereses aos que pode responder non só son os da entidade e a sociedade, senón de grupos particulares e partidistas.

 

Todo o sistema financeiro neste país orientouse de xeito extremo á consecución de maiores masas de beneficio, e gañar máis tamaño e máis mercado, non necesariamente de máximas taxas de rendibilidade, nun contexto de marxes de intermediación extraordinariamente baixos. Perseguiuse aumentar a cota de mercado, e gañar máis beneficios aínda á conta das marxes, que só se compensaban en parte coas comisións cobradas. Este contexto, e aquí participa como factor o clientelismo ou cálculos de oportunidade partidista que practican algunhas Caixas, explican a política de arriscar na concesión do crédito, aínda perigando a devolución.

 

En efecto, os recursos que mobilizan as Caixas de aforros para facer fluír desde ao aforro ao crédito unha capacidade de financiamento son moi importantes, e os criterios da súa canalización non responden ás necesidades socioeconómicas básicas ou xerais, e nalgúns casos coñecidos tampouco de xeito sempre prudente a criterios de solvencia ou viabilidade –véxase o tema inmobiliarias. Non é o futuro e función socioeconómica da caixa o que se prima, que debería ter unha orientación ao interese xeral, senón o interese dos grupos sociais e económicos, ou faccións de goberno, aos que representan os membros no goberno das caixas.

 

Neste sentido, a composición do goberno das caixas resulta decisiva para mobilizar e dispor dun recurso que confire poder económico a diferentes grupos de presión, ás veces representados polos mesmos partidos políticos ou faccións dos mesmos nos consellos reitores das caixas. Desde este punto de vista o papel que xoga a lei Aguirre é o de tratar de recompor e reordenar a composición do goberno de Caja Madrid para que a súa facción e os intereses que representa conten con maior poder e recursos para os seus propósitos económicos e de proxección política na escena estatal. Ao dar un maior peso á asemblea de Madrid sobre o concello, e ao expor unha dirección afín a Aguirre, perseguíase máis poder. Aguirre tivo que pactar con CCOO-Comfia e EU un maior espazo para eles, a cambio de que os criterios de xestión e dirección queden en mans do PP, e así ao final a "suposta oposición" quedou conforme. Logo o conflito no PP situou a Rodrigo Rato sobre o candidato de Aguirre, unha consecuencia non esperada pola lideresa.

 

Goberno das Caixas; é isto democracia?

 

O goberno das caixas de aforro está ocupado por representantes de diferentes poderes públicos e sociais e, con todo, iso non é garantía de que se responda ao interese universal.

 

Como organización de clase o control social das caixas debería ser tripla: por parte dos impositores, por parte dos e das traballadoras da comunidade autónoma á que está vinculada e do propio persoal da caixa de aforros, e por parte de representantes da cidadanía. Sen esquecer o control técnico e a supervisión do banco central e outras figuras de control público. Alguén podería pensar, pero si xa están deseñadas así! O problema non é a formalidade senón a sustancia neste caso. E o problema de que non se representen os intereses reais dos grupos en cuestión débese á propia calidade e o modelo de democracia representativa en vigor. A forma de elección, representación e control social alteran profundamente un modelo de democracia sustantivo, con demasiadas derivadas que disolven o seu sentido. O problema non é só o modelo de democracia representativa, senón a súa deformación en delegativa en individuos sobre os que apenas se vixía a súa acción e que poucas veces renden contas de xeito claro, salvo aos grupos cos que se relacionan e gardan complicidades.

 

O modelo de goberno democrático debería basearse en parámetros como os seguintes:

 
  • Participación de representantes dos diferentes grupos da sociedade (impositores, cidadanía, sindicatos do territorio, persoal das caixas, etc).
  • Control social cruzado. Por parte dos diferentes grupos entre si. Control cidadán rendendo publicamente as contas e informes de xestión.
  • Na xestión do capital: Os e as membros dos órganos de goberno deben aterse a un mandato orientado por criterios definidos aos que suxeitarse, e dando conta transparentemente da súa xestión e toma de decisións e resultados de xeito periódico.
  • Cunha mobilización do crédito baseada no interese xeral: solvencia e viabilidade da caixa, satisfacción de custos, definición de criterios de responsabilidade social dos investimentos, priorización de áreas de actividade, política de tipos e comisións de carácter popular, etc.
  • Control técnico. Por parte do banco central.
     
 
 
 
 
 

O réxime xurídico das Caixas: perigo de plena privatización

 

No entanto, a cuestión en litixio máis importante non é nin sequera todo isto, aínda que por aquí se vehiculen moitas disputas. O debate de fondo atópase en que modelo se persegue para as caixas, e o perigo de que a banca privada sexa un depredador á espreita. As caixas supoñen un suculento tesouro ansiado polo capital, para fortalecer o espazo do sistema financeiro privado. En efecto, o que está detrás do novo sistema control é o intento de privatizar definitivamente as caixas de aforros. Para iso están na recámara as denominadas Cotas Participativas –unha especie de accións sen dereitos políticos– que se pretende xeneralizar e, finalmente darlle un peso así a subscritores e tomadores na toma de decisións da xestión das caixas de aforros, outorgándolles dereitos políticos. O propósito da dereita é converter as caixas en bancos mediante a súa reconversión a sociedades anónimas.

 

Pola contra nós debemos defender un modelo de titularidade pública, unha banca pública, baixo unha xestión con criterios de xestión solvente e que responda ao financiamento de proxectos viábeis de interese xeral, e que estea controlada social e democraticamente por persoas que se ateñan a criterios técnicos de eficiencia e que persigan obxectivos e prioridades politicamente definidos –obtención do aforro comerciante polo miúdo, crédito ao investimento con perspectivas de desenvolvemento endóxeno e iniciativas socioeconómicas innovadoras e de redistribución social, apoio ao consumo de bens socialmente necesarios, etcétera.

En suma, as caixas de aforro deberían cumprir outra función socioeconómica. Facilitar o crédito ao tecido produtivo social e territorialmente útil, con criterios de desenvolvemento endóxeno e interese universal, sustentabilidade, solvencia e viabilidade económica, derivando responsabelmente o aforro dos impositores cara a actividades que merezan a pena e se decidan de xeito autenticamente democrático. A súa función debería garantir a fluidificación do crédito e a súa orientación cara a un investimento social e economicamente responsable e útil, e un uso social do excedente, dedicando unha gran parte deste non só a fortalecer a solvencia da caixa senón a ampliar a obra social dirixida por criterios políticos adoptados pública, democraticamente e baixo control social.